Dat het verzuim in Nederland als gevolg van mentale en fysieke problemen toeneemt, is een gegeven. Helaas wordt dit groeiende probleem vooral aangepakt vanuit het bestaande Ziekte-klachtenmodel. Medewerkers komen vaak pas in beeld wanneer ze al uitgevallen zijn en de focus van interventies – veelal binnen de zorg – is probleemgericht met als primaire doel re-integratie. Cijfers uit wetenschappelijk onderzoek laten zien dat deze aanpak onvoldoende werkt. Immers, het ziekteverzuim stijgt en steeds meer mensen, vooral de jongere generatie, ervaart veel stress en leidt onder een zware psychosociale druk.
Het is tijd voor een vernieuwende aanpak waarbij gebruikt wordt gemaakt van de beschikbare wetenschappelijke inzichten vanuit de positieve psychologie en de neuropsychologie. Een visie die niet primair gericht is op het verminderen van ziekte en klachten, maar juist op het vergroten van gezond gedrag en mentale fitheid.
Deze visie wordt onderbouwd vanuit het Gezondheid-waardenmodel (Stiegelis, 2023). Hier staat niet de klacht en ziekte centraal, maar de medewerker zelf, diens mindset en de context waarin deze persoon specifiek gedrag laat zien. Door de aandacht te richten op de mentale component en het brein te trainen met concrete levensvaardigheden zijn mentaal fitte medewerkers het resultaat.
Wat is mentale fitheid?
Mentale fitheid is het vermogen om met het volle bewustzijn te handelen vanuit wie en wat je belangrijk vindt en dit te (blijven) doen, zelfs in de aanwezigheid van innerlijke en externe belemmeringen.
Mentale fitheid is het fundament voor je werkende leven. Het belang van een mentaal fitte medewerkermedewerkers, wordt breed erkend door wetenschappers, organisaties en bedrijven. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat mensen die mentaal fit zijn betere werkprestaties leveren, meer autonomie ervaren op hun werk en hoger scoren op mentale gezondheid (Flaxman et al., 2014; Unruh et al., 2022).
Ziekteverzuim versus presentiësme
Ziekteverzuim – zwart verzuim
In Nederland blijft het ziekteverzuim – ook wel zwart verzuim genoemd – onder de werkende bevolking stijgen. Oorzaken voor verzuim is het toenemend aantal mensen met mentale en fysieke klachten, zoals burn-out, depressie, angststoornissen, leefstijl gerelateerde problematiek en chronische aandoeningen. Een derde van het ziekteverzuim in Nederland wordt veroorzaakt door werk-gerelateerde psychische klachten als hoge werkdruk, werkstress, gebrek aan autonomie, grensoverschrijdend gedrag of een chronische disbalans tussen werk en privézaken.
De kosten van ziekteverzuim zijn hoog. In 2022 kwam dit op 27 miljard euro, negen miljard méér dan het jaar ervoor in 2021. Het aantal werk-gerelateerde verzuimdagen als gevolg van psychische klachten steeg van gemiddeld zes dagen per persoon in tussen 2015-2017 naar 9,1 dagen in 2023. Opvallend is het stijgende aandeel jonge medewerkers tot 35 jaar, dat meer dan 42 weken ziek is.
Presenteïsm – grijs verzuim
Wat vaak onzichtbaar blijft voor de werkgever is presenteïsme: het fenomeen dat een medewerker wél fysiek aanwezig is op de werkplek, maar niet volledig functioneel of productief is door mentale en fysieke gezondheidsproblemen, vermoeidheid of persoonlijke kwesties. Werkgevers weten vaak niet dat de kosten van presenteïsme ruim twee tot vijf keer hóger zijn dan bij verzuim. De kosten van productieverlies door presenteïsme, ofwel grijs verzuim genoemd, zijn dus vele malen hoger dan de kosten die de werkgever heeft voor gezondheidszorg.Daarnaast laat onderzoek zien dat er een positieve relatie is tussen presenteïsme en kort- alswel langdurig verzuim (meer dan 14 dagen afwezig). Samenvattend, de medewerker is niet productief en heeft een verhoogde kans om alsnog uit te vallen.
Met name onder hoger opgeleiden en goedbetaalde medewerkers is dit probleem groot. Het gaat hier niet over veinzen om werkdruk te vermijden of er de kantjes vanaf lopen. Sterker nog, het zijn vaak de medewerkers die hun werk serieus nemen, maar niet op tijd stoppen terwijl ze wel fysieke of mentale klachten hebben. Men blijft vaak te lang doorlopen met klachten.
TNO heeft berekend dat ruim 60% van de medewerkers een of meerdere dagen per jaar werkt, terwijl ze eigenlijk te ziek zijn om dat te doen. Het hoeft daarbij niet altijd om ernstige aandoeningen te gaan. Hoewel deze schijnaanwezigheid – je bent er wel maar eigenlijk ook niet – weinig aandacht krijgt in de wetenschappelijke literatuur wordt de prevalentie hoog ingeschat, variërend van 27% tot zelfs 88%.
Presenteisme = gedrag
Presenteïsme heeft een duidelijke gedragscomponent. Er zijn diverse redenen waarom medewerkers ervoor kiezen om te blijven werken terwijl ze niet fit zijn. Zo zijn veel chronische aandoeningen steeds beter behandelbaar met medicatie waardoor je toch kunt (blijven) werken. Voor anderen speelt angst voor baanverlies en de financiële gevolgen die dit met zich meebrengt een rol. Dit is vooral zichtbaar bij ouderen die niet meer maximaal productief zijn, maar het speelt evengoed bij jongeren. Denk aan de hoge hypotheek die betaald moet worden. Een andere reden is de loyaliteit naar de werkgever, studenten en patiënten. Dit is vooral in de sectoren onderwijs en zorg een belangrijk punt. Tot slot lopen werk en privé steeds meer in elkaar over. Door de technische ontwikkelingen is het eenvoudig om ’s avonds bereikbaar te blijven of nog even iets af te maken.
Voor veel medewerkers leidt het presenteïsmegedrag tot een moeilijker herstel. Aangetoond is dat dit gedrag zelfs een schadelijk effect heeft op de gezondheid.
Daarnaast laten cijfers uit een grootschalig wereldwijd onderzoek zien dat:
- 31% van de medewerkers met een hoog stress niveau niet bewust is van het feit dat ze psychische klachten hebben.
- 29% van de medewerkers zich wel bewust is van psychische klachten maar geen hulp zoekt. Er is veelal schaamte en vermijdingsgedrag onder medewerkers voor psychische klachten, met name onder jonge mannen onder de 30.
- 19% van de medewerkers wel hulp zoekt maar niet de juiste interventie ontvangt.
Kortom, veel medewerkers zijn onvoldoende opmerkzaam dat het persoonlijk niet goed met ze gaat. Op zich niet gek. We leven in een jachtige maatschappij die veel van ons vraagt en we moeten zoveel doen (ook van onszelf). Dus zetten we door. Echter, als deze groep medewerkers eenmaal uitvalt zijn ze vaak langdurig ziek. Opvallend is dat een groot deel van de groep die wél aangeeft dat ze hulp nodig hebben voor hun klachten, niet krijgt wat ze daadwerkelijk nodig hebben.
Een succesvolle interventie dient dus rekening te houden met zowel de mentale als de gedragscomponent.
Hoe herken je presenteisme bij de medewerker?
De eerste signalen kunnen lijken op stress en burn-out klachten:
- Verlies aan productiviteit en toename van fouten
- Grensoverschrijdend gedrag richting andere collega’s
- Irritatie, cynisme en verminderde betrokkenheid
- Verslechterde communicatie
- Toename kort verzuim
- Veel vage mentale en fysieke gezondheidsklachten
Mentale fitheid van je medewerker trainen? Ja, dat kan!
Op basis van het Gezondheid-waardenmodel heeft Dr. Heidi Stiegelis de Je Moet Niks cursus ontwikkeld. Het is de eerste cursus die durft om de inhoudelijke thema’s van leefstijl (denk aan info over gezonde voeding, gezond bewegen, stress, slaap, balansproblematiek) los te laten en zich primair richt op het trainen van de mentale component. Het biedt medewerkers (en werkgevers) de mogelijkheid om in een korte periode mentaal fitter te worden en de benodigde vaardigheden aan te leren, rekening houdend met alle aspecten van het mens zijn.
Medewerkers leren ervaringsgericht vaardigheden waardoor zelfwaardering, zelfsturing en zelfzorg toenemen. Dit geeft hen de mogelijkheid om tegen de zwaartekracht in bewust(er) te leren kiezen om gezonde keuzes te maken en een waardevol en betekenisvol leven te leiden.
Vanuit positieve psychologie werk je ergens naar toe en ontdek je wat je wél wilt (doen) in plaats van bezig zijn met dingen die je niet wilt (ervaren). Dit betekent dat de overtuiging dat ‘ongemak weg moet of beperkt moet worden’, wordt losgelaten. We trainen het brein in het oefenen van vaardigheden uit de neuropsychologie. De cursus is geschikt voor alle medewerkers. Iedereen kan het brein trainen om mentaal fitter te worden.
Bron:
- Centraal Bureau voor Statistiek (2023). Dashboard Arbeidsmarkt – Werkenden – Ziekteverzuim https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-arbeidsmarkt/werkenden/ziekteverzuim
- Flaxman, P.E., Bond, F.W., Livheim, F. (2013) Mindful And Effective Employees. An Acceptance & Commitment Therapy Training Manual for Improving Well-Being and Performance. New Harbinger Publications.
- Stiegelis, H. (2023). Van ziekte en zorg naar gezond gedrag. Medisch Dossier, 2506.
- TNO (2023) Factsheet Werkstress 2023. https://www.monitorarbeid.tno.nl/nl-nl/publicaties/factsheet-week-van-de-werkstress-2023/
